|
|
|
|
Birt með góðfúslegu leyfi höfundar, Sigurgeirs Ólafssonar plöntusjúkdómafræðings.
 Talið er að kartaflan hafi borist eftir tveimur leiðum til Evrópu. Annars vegar kom hún frá Suður-Ameríku til Spánar um 1570 og barst þaðan um Ítalíu til Belgíu. Philippe de Sivry, héraðsstjóri í Mons í Belgíu, sendi árið 1588 kartöflur til hins fræga grasafræðings Clusiusar (Jules Charles de l’Ecluse) í Vín sem skráði niður lýsingu á þeim. Frá þessum spænska uppruna fór kartaflan um alla Evrópu sem grasafræðilegt fágæti. Um tveimur áratugum eftir að kartaflan barst fyrst til Spánar er talið að hún hafi borist til Englands frá Ameríku. Enski læknirinn og grasafræðingurinn John Gerard lýsti henni þar árið 1596 og segir hana komna frá Virginíu í N-Ameríku. Fræðimenn eru sammála um að það fái ekki staðist því kartaflan var ekki komin til N-Ameríku á þessum tíma.
Í gömlum heimildum var oft ruglast á kartöflunni og öðrum svipuðum, en þó óskyldum, jarðarávexti, sæthnúði, sem upprunninn er frá svæðinu kringum Karabíska hafið. Sæthnúðar heita á ensku „sweet potato“ eða sætar kartöflur og er kartöfluheitið „potato“ (á ensku) og hinar ýmsu myndir þess s.s. potet (á norsku), potatis (á sænsku), patetur o.fl. reyndar leitt af heiti þessa jarðávaxtar. Á spænsku heita sæthnúðar „batatas“ og kartöflur „patatas“ sem er í raun samruni á gamla Inkaheitinu „papa“ og sæthnúðaheitinu „batatas“. Aðrar algengustu orðmyndirnar sem notaðar eru um kartöfluna eru annars vegar samlíkingin við epli, s.s. jarðepli, pomme de terre (á frönsku) og aardappel (á hollensku) og hins vegar samlíkingin við jarðsveppi sem á ítölsku hétu tarfufi eða tartufoli og varð að tartuffolo (á ítölsku, nú reyndar patata), cartoufle (gamalt heiti á frönsku), kartoffel (á dönsku og þýsku) og kartafla hjá okkur.
 Birni Halldórssyni, prófasti í Sauðlauksdal við Patreksfjörð, er yfirleitt eignaður heiðurinn af því að hefja kartöflurækt á Íslandi og er hann vel að þeim heiðri kominn. Hann mun þó ekki hafa verið sá fyrsti sem setti niður kartöflur í íslenska mold. Í bréfi Magnúsar Gíslasonar, amtmanns, til Rentukammersins (danska fjármálaráðuneytisins) dags. 28. september 1758 kemur fram að kartöflur (potaters) hafi verið settar niður á Bessastöðum það ár og að Hastfer muni skýra nánar frá því. Friederich Wilhelm Hastfer var þýskættaður sænskur barón sem kom hingað árið 1756 á vegum danskra stjórnvalda til að setja upp fjárræktarbú við Elliðavatn. Björn Halldórsson pantaði reyndar kartöflur 1758 en þær komu ekki fyrr en 6. ágúst 1759 frá Kaupmannahöfn og setti Björn þær í ker ásamt mold og fékk smá hnýði undan þeim í október. Þessi ber setti Björn niður 1760 ásamt nýju útsæði sem hann fékk með skipinu þ. 4. júní. Guðlaugur Þorgeirsson, prófastur í Görðum á Álftanesi og Jón Bjarnason, prestur á Ballará á Skarðströnd, settu einnig niður kartöflur á þessum árum.
Þegar saga kartöflunnar er skoðuð vekur það athygli hversu snemma hún berst hingað. Á Sjálandi í Danmörku voru kartöflur fyrst settar niður 1757 og 1770 voru kartöflur fyrst borðaðar við dönsku hirðina. Þetta bendir til þess að kartöflur hafi nánast verið óþekktar í Kaupmannahöfn þegar Björn og Hastfer fengu sínar fyrstu kartöflur. Birni var kunnugt um ræktun kartöflunnar annars staðar í Evrópu og Hastfer og fjármaður hans Bottschach hafa vart komist hjá því að kynnast kartöflunni í gegnun Jonas Alströmer á Nolhaga býlinu í Alingsås í Svíþjóð. Alströmer þessi átti mestan þátt í útbreiðslu kartöflunnar í Svíþjóð og gaf árið 1727 út rit um sauðfjárrækt ásamt viðauka um kartöflur. Alströmer rak fjárræktarbú á Nolhaga og þar starfaði Bottschach áður en hann kom hingað og þaðan fékk Hastfer kynbótahrúta. Það gæti því verið að Bottschach ætti mestan þátt í að kartöflur voru settar niður á Bessastöðum 1758.
Upp úr 1780 fara kartöflur að berast með skipunum frá Kaupmannahöfn og dreifðu ráðamenn þeim til landsmanna. Hafa þær verið af þeim afbrigðum sem þá voru ræktuð í Danmörku á þeim tíma en einnig komu kartöflur frá Vesturheimi. Jónas Benediktsson, fyrrum bóndi í Fjósatungu í Fnjóskadal, segir frá því í riti sínu "Fáein orð um ræktun jarðepla" frá árinu 1856 að árið 1807 hafi komið skip til Akureyrar frá Vesturálfu með hveiti, hrísgrjón og lítið eitt af jarðeplum. Hafi Hans Wilhelm Lever kaupmaður, sem var mikill áhugamaður um kartöflurækt, fengið þessar kartöflur, sett niður og dreift síðan útsæði til annarra. Einnig er líklegt að brottfluttir Vestur-Íslendingar hafi einhvern tíma sent kartöflur á sínar heimaslóðir.
Kartaflan hefur verið lofsungin sem „gjöf af himnum“ og „brauð jarðar“ enda var hún mikil blessun fyrir almúgann í Evrópu þegar hún barst þangað. Þá upplifðu margir fyrst þá tilfinningu að verða mettir. Hvergi varð hún eins ríkjandi hluti fæðunnar eins og á Írlandi og má segja að írska þjóðin hafi á tímabili nánast lifað á kartöflum einum saman. Enda varð afleiðingin hræðileg þegar uppskeran brást vegna myglu árin 1845 og 1846, hungurdauði og landflótti.
Kartaflan hefur alhliða næringargildi og sem fastur hluti hverrar máltíðar er hún góð undirstöðufæða. Hollusta hennar fer þó eftir því hversu þurrefnisrík hún er, hvernig hún er matreidd og geymslutímanum. Algengt er hér að þurrefnið sé um 20% af kartöflunni og afgangurinn vatn. Af þurrefninu eru kolvetnin um 75%, prótín um 10%, fita 0,5% og trefjar um 10%. Orkan í 100 g af soðnum kartöflum er einungis um 70 kkal en eykst hins vegar upp í 300 kkal í djúpsteiktum, frönskum kartöflum. Kartaflan er mikilvægur gjafi fyrir C-vítamín, B6-vítamín (pyridoxín), B1-vítamín (tíamín), fólínsýru og nikótínsýru. Einnig eru þar steinefnin kalíum, magníum og járn auk trefja. Þær breytingar sem verða við matreiðsluna og við lengri geymslutíma felast einkum í rýrnun á vítamíninnihaldi.
Höfundur: Sigurgeir Ólafsson plöntusjúkdómafræðingur
|
|
|
|
